نظريه فطرت در قرآن

 مرتضى حاج حسينى   عضو هيات علمى گروه فلسفه دانشگاه اصفهان

********

يكى از مباحثى كه در قرآن و سنت‏با اهميت ويژه‏اى مطرح گرديده بحث فطرت است. فطرتمندى انسان، فطرى بودن دين، فطرت پسندى، حسن عدل و قبح ظلم، معلوم بودن فجور و تقوا به الهام فطرى، اعتراف رسمى انسان به ربوبيت الهى در عالم ذر و عهد و پيمان خداوند با او در عدم تبعيت از شيطان، از جمله مسائلى است كه آيات قرآن و روايات ائمه معصومين‏عليهم‏السلام بر آن دلالت صريح دارند.

جهت مطالعه ی ادامه مقاله بر روی ادامه مطلب کلیک کنید

تحليل ظاهر و باطن قرآن

نويسنده : دكتر جعفر نكونام

استاديار دانشگاه قم

چكيده

  ظاهر و باطن در اصل لغت ، مأخوذ ازظهر و بطن به ترتيب به معناي پشت و شكم است و به معناي آشكاري و پنهاني نيز به كار رفته است. در حديث ، ظاهرقرآن ، مصاديق اوليه آيات و باطن قرآن ، مصاديق بعدي آنها خوانده شده است. غاليان باطن اوليه ولايت ائمه و برائت از نواصب ، و متصوفه باطن قرآن را حالات نفس دانسته‌اند. علامه طباطبائي بواطن قرآن را معاني طولي آيات ـ  كه رابطه مثل و ممثلي با يكديگر دارند -  به شمار مي‌آورد؛ اما در تحليل عقلي به نظر مي‌رسد ، مانعي نيست كه كليه معاني التزامي آيات را باطن قرآن تلقي كرد؛ اعم از آنكه رابطه مثل و ممثلي با يكديگر داشته باشند يا نداشته باشند ، در اين مقاله ، مباحث فوق به تفصيل آمده است.

 جهت مطالعه ی ادامه مقاله بر روی ادامه مطلب کلیک کنید

 تناسب لفظ و معنا در قرآن

 نويسنده : دكتر حامد صادق قنيبي

ترجمه : محمد حسن معصومي

   برگرفته از: ماهنامه «‌ القافله» از انتشارات شركت آرامكو درعربستان سعودي ، شماره ششم ، جمادي الآخر 1411هـ.ق دسامبر- ژانويه1990-1991 ،  ص 20-22.

 جهت مطالعه ی ادامه مقاله بر روی ادامه مطلب کلیک کنید

معارف قرآن و طرح‏هاى دسته‏بندى آن

نويسنده: آية الله مصباح يزدى
 

بسم الله الرحمن الرحيم

همانطور كه امير المؤمنين «صلوات الله عليه‏» فرموده‏اند، قرآن كريم اقيانوس بى‏كرانى است كه رسيدن به اعماق آن جز براى معصومان «صلوات الله عليهم اجمعين‏» ميسر نيست، با اين حال، هم خود قرآن و هم حضرات معصومان (ص) به مردم توصيه مى‏فرمايند كه در آيات قرآن تدبر كنند.قرآن كريم مى‏فرمايد:

ص/29:

كتاب انزلناه اليك مبارك ليدبروا آياته .

 جهت مطالعه ی ادامه مقاله بر روی ادامه مطلب کلیک کنید

زوجيت در قرآن

 نويسنده : دكتر محمد علي رضائي اصفهاني

 زوجيت به معناي دو تا بودن، نر و ماده بودن مي‌آيد و قرآن كريم در آيات متعدد به زوجيت گياهان بلكه همه اشياء اشاراتي كرده است. اين آيات عبارتند از :

« و من كل الثمرات جعل فيها زوجين اثنين يغشي الليل النهاران في ذلك لايات لقوم يتفكرون»[1]

« و از هر گونه ميوه‌اي در آن [زمين] جفت جفت قرار داد. روز را به شب پوشاند قطعا در اين [امور] براي مردمي كه تفكر مي‌كنند نشانه‌هايی وجود دارد» و همين مضمون در آيه 52 سوره رحمن و 53/ طه آمده است.

«اولم يروا الي الارض كم انبتنا فيها من كل زوج كريم ان في ذلك لأية‌»[2]

«مگر در زمين ننگريسته‌اند كه چقدر در آن از هر گونه جفت‌هاي زيبا رويانيده‌ايم، قطعا در اين [هنرنمايي] عبرتي است.» و همين مضمون در سوره حج /5 ـ لقمان /10 ـ ق/7 ـ طه /53.

« سبحان الذي خلق الازواج كلها مما تنبت الارض و من انفسهم و مما لايعلمون»[3]

 جهت مطالعه ی ادامه مقاله بر روی ادامه مطلب کلیک کنید

روشهای تفسير

مفسران در برخورد با فهم و تفسير قرآن , داراى يك سليقه نبوده اند و در تبيين معارف آيات قرآن , يك شيوه را انتخاب نكرده اند. به اين معنى كه هر كدام از آنان قرآن را از زاويهء نگاه خويش مورد مطالعه قرار داده وبراساس بينش محدود خود در يك زمينهء خاص آيات قرآن را تفسير كرده است .
مثلاً عده اى با توجه به تخصص و علاقهء خويش در زمينهء ادبيات عرب , آيات قرآن را از حيث ادبيات اعجازگونه و فصاحت بى دليل آن مورد مطالعه قرار داده اند. و در مباحث تفسيرى خود به جنبه هاى ادبى قرآن توجه خاص نشان داده اند. مانند تفسير ارزشمند كشاف اثر جاويدان <زمخشرى > مفسر نامى اهل سنت و يا مانندتفسير گرانقدر جوامع الجامع . اثر علامهء طبرسى مفسر بزرگ شيعه . عده اى ديگر با عنايت به مباحث عقلى وكلامى و اهتمام ويژه به اين مقوله , قرآن را از زاويهء علم كلام مورد مداقه و بحث قرار داده اند; و بدنبال تبيين آراءو اعتقادات كلامى خويش و يا رد آراء كلامى ديگران قرآن را تفسير كرده اند, مانند تفسير كبير <فخر رازى > متكلم و مفسر نامدار دنياى اسلام .
 

 جهت مطالعه ی ادامه مقاله بر روی ادامه مطلب کلیک کنید

حروف مقطعه قرآن و نماد انديشي ديني

 تأليف : دکتر مقصود فراستخواه

 از خصائص دين ، « راز آلودگي » است . تجربه ديني، آميخته با نوعي حيرت دربرابر سر وجود و راز آفرينش است؛ از اين روي، مذهب سرشار از رمزها « Symbols» ،‌مدلها «models» و تمثيلها « Analgies» مي‌باشد.

خدا، روحي كه از او در انسان دميده شده و در وي گوهري ماورايي به وديعه نهاده، روز بازپسين،‌فرشتگان، وحي، بعثت رسولان ، معجزات آنان و ... حقائقي پر از رمز و رازند. عرش، كرسي، نور، لوح و قلم و غير آن براي ما با زبان تمثيل و كنايه و به گونه‌اي نمادين تعبير مي‌شوند. شعائر ديني ، مملو از كنايات و نمادهاست، نمادهايي از رويدادهاي مهم تاريخي و ساير اسرار و رموز ديني. (مثل عشاء رباني در مسيحيت و حج در اسلام)

سرو سر ما در دين با عالم برين، متعالي  و نامتناهي است.

( تا لب بحر، اين نشان پايهاست* خود نشان پا درون بحر لاست).

 جهت مطالعه ی ادامه مقاله بر روی ادامه مطلب کلیک کنید

شناخت زبان قرآن

 تأليف : آيت اللّه محمد هادى معرفت

 قرآن كريم، در افاده تعاليم عاليه خود،طرقه مخصوص به خود را دارد.

قرآن، در بيانات شافيه و كافيه خود، روشي را اتخاذ كرده جدا از روشهاي معمولي، كه انسانها در مقام محاوره اتخاذ مي‌كنند .

قرآن، اصطلاحات مخصوص خود را دارد، كه بايد شناخته شود،‌تا دستيابي به حقايق عاليه آن ، امكان پذير گردد .

قرآن ،‌زبان ويژه خود را ، به كار انداخته ، ضرورت است آن زبان شناخته شود.

راه و روشي كه عقلا ، در مقام محاوره و تفهيم و تفهم مقاصد خود،‌پيش مي‌گيرند،‌صرفاً در ترجمه الفاظ و عبارات وارده در قرآن، به كار مي‌رود،‌ولي براي رسيدن به حقايق عاليه، راهي ديگر، جدا از طريق معمولي بايد پيمود.

 جهت مطالعه ی ادامه مقاله بر روی ادامه مطلب کلیک کنید

علم تفسير

آيت اللّه محمد هادى معرفت

تفسير يكى از علوم اسلامى است كه پيدايش آن در عهد رسالت صورت گرفت , در آن عهد مسائل پراكنده و گوناگون پيرامون مطالب وارده در قرآن , برپيغمبر اكرم (ص ) عرضه مى شد, و آن حضرت به حكم وظيفه , هر يك را به فراخور حال شرح و بسط مى فرمود.
در سوره نحل (16 : 44) مى خوانيم : وانزلنا اليك الذكر لتبين للناس ما نزل اليهم ولعلهم يتفكرون .

(قرآن را بر تو فرستاديم , تا آن را براى مردم تبيين نمايى , آنگاه خود به تفكربنشينند.) در اين آيه وظيفه اساسى مطرح شده : 1 - بر خداوند مهربان لازم است پيام روح بخش خود را براى مردمان بفرستد.
2 - پيغمبر اكرم (ص ) وظيفه دارد, در ضمن عرضه پيام آسمانى , آن را براى مردم توضيح داده , تبيين نمايد و شرح و تفسير كند.
3 - بر مردم است كه در اين پيام الهى و رهنمودهاى پيغمبر گرامى انديشه كنندو راه سعادت خود را در آن بيابند.
لذا هرگاه مسلمانان , با مشكلى در فهم معانى قرآن , يا درك مطالب عميق آن ,روبرو مى شدند, فورا به سراغ پيغمبر اكرم (ص ) رفته , علاج درد خود را در آنجامى يافتند.

 جهت مطالعه ی ادامه مقاله بر روی ادامه مطلب کلیک کنید

سير نگارشهاي علوم قرآني درقرن پنجم

نويسنده: محمد علي مهدوي راد

در اين قرن ابوبكر محمد بن الطيب باقلاني (م 403) يادكردني است ؛ با كتاب ارجمند « اعجاز القرآن» . باقلاني از متكلمان و اديبان زبر دست اشعري است . كتاب وي با عنوان « اعجاز القرآن» در پژوهش‌هاي قرآني از جايگاه والايي برخوردار بوده است و عالمان پس از وي از اين كتاب فراوان بهره گرفته و در چگونگي مباحث و نقد و تحليل محتواي آن بسيار سخن گفته‌اند[1].

آقاي دكتر عبدالرؤوف مخلوف كتابي پرداخته است سودمند و خواندني درباره باقلاني و كتاب او اعجاز القرآن و از جهات گونه‌گون اين كتاب را تحليل و بررسي كرده است.[2]« اعجاز القرآن» بارها چاپ شده است. بهترين چاپ آن را استاد احمد صقر بدست داده‌اند؛ با تحقيق، تعليق و تصحيح سودمند و مقدمه‌اي دراز دامن درباره اعجاز و سير تاريخي آن [3].

جهت مطالعه ی ادامه مقاله بر روی ادامه مطلب کلیک کنید

مشكلاتي در زمينه ارتباط آيات

مؤلف : عبدالهادي فقهي زاده

مشكل اساسي ارتباط آيات غالباً به گوناگوني موضوعات مطروحه در ضمن يك سوره و گاهي حتي در سطح يك آيه باز مي‌گردد. صرف نظر از اينكه بسياري از سوره‌ها به طرح موضوعات متفاوت پرداخته‌اند، نيز در بعضي جايها ديده مي‌شود كه صدر آيه‌اي درباره موضوعي سخن گفته، جدا از موضوعي كه ذيل همان آيه درصدد بيان آن برآمده است. همين جاست كه كلام امام باقر(ع) سخت شايان توجه مي‌نمايد كه : «ليس شيء ابعد من عقول‌الرجال من تفسير القرآن، ان الآيه تكون اولها في شيء و اوسطها في شيء و آخرها في شيء و هو كلام متصل ينصرف علي وجوه[1]».ترجمه: چيزي چون تفسير از عقلهاي مردمان دور نيست، زيرا ابتداي آيه‌اي درباره چيزي و وسط آن درباره چيز ديگر و آخرش درباره چيز سومي است، حال آنكه كلامي متصل و مربوط است و به وجوه متعدد باز مي‌گردد.

روياي ترجمه بي‌غلط قرآن 

نويسنده: بهاء الدين خرمشاهي 

ابتدا اندكي درباره عنوان اين بحث توضيح دهم. در عرف فارسي، كلمه عربي رؤيا كه معني آن خواب ديدن است، معناي دومي هم پيدا كرده است. يعني آرزو، آرزوي دوردست و دست نيافتني. چنانكه في المثل گويند: « صلح پايدار جهاني، رويايي بيش نيست.» يا « ريشه كني فقر و برقراري عدالت اجتماعي، يك رؤياست» . با اين حساب مراد من از اين عنوان اين است كه ترجمه‌اي بي غلط از قرآن كريم به دست دادن، ارزويي ديرياب و دوردست است . در يك كلام اگر بخواهيم تعبيري عربي به كار بريم، رؤيا در اين معني، يعني آرزوي بعيد المنال، يا صعب المنال. مدعاي بنده اين است كه در طول تاريخ هزار ويكصدساله و بلكه بيشتر، ترجمه فارسي،‌ترجمه‌اي پاك و پيراسته و بي غلط و آراسته، از كتاب مقدس آسماني اسلام كه به عين الفاظ وحي الهي است، به فارسي در نيامده است . قهراً معناي ديگري كه از اين مدعا يا حكم زاده مي‌شود اين است كه ترجمه‌هاي فارسي قديم و جديد قرآن كم يا بيش غلط دارد. ترجمه‌هاي هزار ساله يعني از قرن دوم و سوم تا اوايل و اواسط قرن چهاردهم ، قطع نظر از اغلاط موردي و واژگاني يا نحوي يا بلاغي و غيره، يك غلط يا نادرستي روشمندانه دارد و آن تحت اللفظي بودن شديد آن است . به طوري كه كمتر ترجمه‌اي از ترجمه‌هاي قدما، به اصطلاح، بر سر پاي خودش بند است و قابليت آن را ندارد كه مستقلاً خوانده شود و وافي به مقصود باشد.

پژوهشي در تناسب آيات و سوره‌هاي قرآن

دكتر عباس همامي  استاديار گروه علوم قرآن و حديث دانشگاه آزاد اسلامي ـ واحد تهران مركزي

 اشاره :

قرآن كريم از نظر بعد زيبايي شناختي در ميان همه‌ي كتاب‌ها بي‌نظير است. نحوه‌ي چينش حروف ، تك‌واژه‌ها ، عبارت، ها و آيه‌ها با وزن و آهنگشان،‌بي‌ترين نقش را درآفرينش اين پديده‌ي بي‌بديل هنري ايفا كرده است.

فوايد به كارگيري الفاظ مكرردر قرآن كريم

دكتر پريچه ساروي   استاديار گروه علوم قرآن و حديث 

اشاره :يكي از مسايلي كه از قديم ذهن قرآن پژوهان را به خود مشغول ساخته، تكرار برخي عبارت‌ها و آيه‌هاي قرآن كريم است . اين موضوع در سوره‌هاي « رحمن » و « مرسلات» جلوه‌ي خاصي پيدا كرده است . به طوري كه در سوره‌ي نخست با 76 آيه، جمله‌ي « فَبِاَيِّ آلاءِ رَبَّكُمَا تُكَذِّبانِ » 31 بار و در سوره‌ي دوم،‌ آيه‌ي « وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ » ده بار تكرار شده است. هم‌چنين آيات « فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَ نُذُر » و « لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرآنَ لِلذَّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِر » در سوره‌هاي قمر ، چهار بار مكرر گشته است.

توقيف يا اجتهاد در ترتيب آيات

 مؤلف : عبدالهادي فقهي زاده

قرآن كريم در يك نگاه كلي، آيات الهي را به دو گونه اساسي تقسيم مي‌كند: زباني (شفاهي ) و غير زباني (طبيعي).

« وحي كه شكل برجسته ارتباط زباني ميان خدا و انسان است تنها جزيي از يك دسته نمودهاي كلي است كه مجموع آنها در ذيل مفهوم وسيعتر ارتباط خدا، انسان واقع مي‌شوند[1] و از اين جهت كه اداركي و تصوري (Concentual) است دقيقتر از نوع ديگر است ( زيرا) اراده الهي را به صورتي انفصالي و شمرده نمايش مي‌دهد[2]» .

چكيده مطالب

زيبايي چيزي است كه درك ميشود اما نمي‌توان آن را تعريف كرد. مفهومي است نسبي نه مطلق.

انواع زيبايي عبارتند از :

1 ـ زيبايي محسوس . با قواي ظاهري درك مي‌شود.

2 ـ زيبايي غيرمحسوس : با قوة خيال انسان درك مي‌شود.

3 ـ زيبايي معقول : با قوه عقل انسان درك مي‌گردد.

 جهت مطالعه ی ادامه مقاله بر روی ادامه مطلب کلیک کنید

صفات جمال و جلال خدا از ديد قرآن كريم

هر چه بر روي زمين است فاني است وباقي ماند ذات پروردگارت كه صاحب بزرگي و غناي مطلق است پس به كدام يك از نعمتهاي پروردگارتان تكذيب مي‌كنيد.

آيات 25 و 28 سوره شريفه الرحمن

يا رب از نيست به هست آمده صنع توييم

و آنچه هست از نظر علم تو پنهاني نيست

قرآن و برخورد با انديشه‌ها

« إِنَّ هذَاالقُرانَ يَهدِي لِلَّتيِ هِيَ أَقَومُ » همانا اين قرآن (انسانرا) به استوارترين راه‌ها هدايت مي‌كند قرآن نيز همانند كتب آسماني ما قبل خود كتابي است از جانب خالق بي‌همتاي هستي و زير بناي تمدن اسلامي است . در طي قرون گذشته به جرأت مي توان گفت هيچ كتابي از نظر عدم تحريف و كتابت صحيح به استواري قرآن نمي رسد . و با نظر به اين تفاوت اساسي كه كتب آسماني تحريف شده و آيات مجعولي به آن افزوده شده بود و يا بعضي از آيات اصلي آن كتب آسماني از نصّ اصلي حذف گرديده بود بدين جهت احكام و دستورات آنها نمي توانست بصورت حدود و آيات الهي در جامعه پياده گردد و در صورت پياده شدن در جامعه چه بسا مشكلاتي را فراهم مي آوُرْد.